Thân & Tâm

Thân & Tâm

Đại Trưởng lão Thiền sư Ajahn Chah

- Ajahn Chah (1918-1992) là một vị cao tăng Phật giáo người Thái Lan, thuộc dòng tu khổ hạnh trong rừng của Thượng tọa bộ. Ngài là học trò của Trưởng lão Ajahn Mun. Vào ngày 23-8-1978, Sanya Dhammasak, Chánh Thượng nghị viện, cùng gia đình đã đến thăm Wat Nong Pa Pong để tỏ lòng tôn kính ngài Ajahn Chah. Trong cuộc trò chuyện về Pháp, Ajahn Chah đã có một bài pháp thoại được ghi chép và dịch ở đây.

- Tỳ-kheo Thanissaro (Geoffrey DeGraff) là một Tăng sĩ người Mỹ theo truyền thống tu trong rừng của Thái Lan. Sư là một dịch giả, người viết năng nổ. Nhiều tác phẩm của Sư có thể được tìm thấy trên mạng: www.accesstoinsight.org.

***

Hãy bắt đầu khi những thứ ấy vẫn còn ở rất xa. Hãy làm bổn phận của mình khi chúng vẫn còn ở xa. Chúng giống như con rắn độc. Nếu ta thấy nó từ xa, ta sẽ không sợ. Dù nó có độc, ta cũng không sợ vì ta thấy nó trước. Nhưng nếu ta chạm mặt nó khi không còn đủ thời gian để suy nghĩ… Với cảm thọ cũng giống như vậy. Con phải luôn quán chiếu, luôn thiền định để có thể diệt trừ chúng. Con phải bắt đầu khi chúng còn ở rất xa, và cứ tiếp tục quán chiếu. Điều này có nghĩa là con phải bắt đầu trước khi cảm thọ phát khởi, hay con bắt đầu khi cảm thọ đã khởi lên rồi? Không. Phải trước khi có cảm thọ. Giống như niệm chết vậy. Ta luôn nghĩ về cái chết. Nhưng niệm chết và cảm thọ không giống nhau.

Khi cái chết đến, thì ta chỉ đơn giản chết. Nhưng với cảm thọ, chúng đối đầu với ta. Chúng bất ngờ tấn công ta; ngay lúc này chúng đang đánh nhau với ta. Con và chúng đang đối đầu nhau. Còn với niệm chết, thì con đã chết rồi.

Nếu có một cảm thọ thật mạnh… Dù nó đi xa đến mức nào cũng không quan trọng. Hoặc dù nó đến từ hướng nào, hãy chú tâm vào thân và tâm. Hãy chú tâm vào hai thứ này, rồi mọi thứ khác sẽ tụ lại ngay đó.

Để sự tu tập của con được đúng, để con biết điều đúng, sai, thì tất cả phải quay về thân và tâm. Thân và tâm là thứ dẫn ta đến lạc hay khổ. Chúng nối kết với nhau như những mắt xích của một sợi dây. Đó là lý do vì sao sự thực hành lại vô cùng quan trọng. Việc gì cũng vậy, nếu ta đã biết hoặc đã thấy điều gì đó mà không thực hành với nó, thì cũng giống như chỉ lấy được cái vỏ.

Giả sử ta được cho một trái cây, dù nó chua hay ngọt, nếu sau khi nhận nó mà ta không ăn, nếu ta chỉ cầm nó trong tay, thì ta không biết nó chua hay ngọt. Khi chỉ cầm nó trong tay, bàn tay ta có cảm nhận được vị chua không? Không, không thể. Nó có cảm nhận được vị ngọt không? Không, cũng không thể.  Dù ta đang cầm nó trong tay, ta cũng chẳng được bao nhiêu lợi ích. Ta chỉ nghe nói rằng nó chua hay nghe nói rằng nó ngọt. Ta chỉ cầm nó trong tay, nên ta không nhận được trọn vẹn lợi ích từ nó. Vì sao vậy? Vì ta chưa thực hành nó, nói cách khác, ta chưa ăn để biết được vị của nó.

Nhưng một khi ta đã ăn trái cây, chính trái cây sẽ cho ta biết vị chua hay vị ngọt, vị ngon của nó. Chỉ lúc đó ta mới thật sự biết. Khi biết theo cách ấy, ta trở thành một sakkhibhūto: người tự làm chứng cho chính mình. Khi ta còn chưa tự biết, ta chỉ có những nhân chứng bên ngoài: những người đã cho ta trái cây. Họ nói nó chua, họ nói nó ngọt, nhưng ta vẫn chưa trở thành sakkhibhūto. Sự hiểu biết ấy chưa phải của riêng ta. Ta chỉ tin vào lời người khác. Đức Phật không khen những người chỉ tin theo lời người khác. Ngài khen những người biết paccattam: tự mình biết, tự mình chứng nghiệm. Giống như với trái cây: nếu con đã tự nếm trái ấy, con không cần phải đi hỏi người khác xem nó chua hay ngọt. Vấn đề chấm dứt ngay tại đó. Vì sao chấm dứt? Vì con biết đúng theo sự thật. Con biết sự thật. Vấn đề kết thúc. Không còn khó khăn gì nữa. Khi vấn đề đã kết thúc, thì mọi chuyện đã xong. Vì sao xong? Vì con đã chạm đến sự thật; con biết nó một cách trọn vẹn, và mọi hoài nghi đều chấm dứt. Hoài nghi của con về việc nó chua hay ngọt đã chấm dứt.

Đây chính là ý nghĩa của việc biết Pháp, đạt đến Pháp: con là người đã chạm đến vị chua hay vị ngọt của trái cây. Vấn đề đã chấm dứt.

Tương tự, chúng ta có thể ví dụ như vầy. Nghe Pháp để làm cho trí tuệ khởi lên nơi bản thân. Có thể nói rằng có rất nhiều điều để giảng giải, nhưng Đức Phật chỉ dạy chúng ta biết bốn điều: biết khổ (dukkha), biết nguyên nhân của khổ, biết sự diệt khổ, và biết con đường đưa đến sự diệt khổ. Chỉ có thế thôi.

Tất cả những gì chúng ta thực hành đều quy về bốn điều này: biết khổ, biết nguyên nhân của khổ, biết sự diệt khổ, và biết con đường đưa đến sự diệt khổ. Khi con biết bốn điều này một cách rõ ràng và thấu đáo, thì vấn đề chấm dứt. Bốn điều này phát sinh ở đâu? Chúng phát sinh nơi hai thứ: thân và tâm này, chỉ vậy thôi. Chúng không nằm ở đâu xa cả. Giống như tất cả các con đến đây hôm nay: mỗi người đều mang theo một thân và một tâm trọn vẹn. Vậy tại sao Đức Phật lại phân tích Pháp rộng như thế? Là để giải thích những điều này một cách chi tiết, ở mọi khía cạnh, để chúng ta có thể lấy đó làm điểm tập trung mà quán chiếu.

Ví dụ, với thân, Ngài dạy chúng ta phân tích nó thành tóc, lông, móng, răng, da - đủ mọi thứ. Ngài dạy chúng ta phân tích nó thành từng phần để chúng ta thuần thục trong việc thấy thân đúng theo sự thật của các pháp này. Nếu không biết đúng theo sự thật, chúng ta sẽ không biết khổ, không biết nguyên nhân của khổ, không biết sự diệt khổ, và không biết con đường đưa đến sự diệt khổ. Khi không biết những điều này, chúng ta sẽ không biết các bước của sự thực hành.

Vì vậy, khi con nghe Pháp ngay trong hiện tại, mục đích chỉ là để làm cho trí tuệ biết rõ bốn điều này khởi lên. Cả bốn điều ấy đều phát sinh ngay tại thân và tâm của con. Đó là lý do Đức Phật dạy Pháp.

Pháp ở đâu? Đức Phật dạy rằng Pháp ở khắp mọi nơi. Không có chỗ nào không có Pháp. Vật chất là Pháp. Tâm thức là Pháp. Nếu thế, con phải hiểu rằng tất cả chúng ta đều sinh ra trong Pháp. Chúng ta luôn ở ngay bên cạnh Pháp. Khi đã hiểu như thế, con sẽ hiểu thêm rằng chúng ta chẳng hề xa Đức Phật. Chúng ta đang ở ngay bên cạnh Ngài. Vậy tại sao chúng ta không thấy Ngài? Vì chúng ta không thật sự quan tâm đến việc thực hành. Pháp là Phật; Phật là Pháp. Đức Phật đã nói với Tôn giả Ananda: “Này Ananda, hãy tinh tấn thực hành, hãy luôn tu tập. Ai thấy Ta là thấy Pháp; ai thấy Pháp là thấy Ta”.  Điều đó cho thấy rằng chúng ta không xa Phật, không xa Pháp. Ai thấy Pháp là thấy Phật; ai thấy Phật là thấy Pháp. Khi Thái tử Siddhattha mới sinh ra đời, Ngài chưa phải là Phật, vì lúc ấy Ngài chưa giác ngộ Pháp. Ngài chỉ là một người phàm chưa giác ngộ, giống như chúng ta. Chỉ khi Ngài biết được những điều cần phải biết - Tứ Thánh đế: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, và con đường đưa đến sự diệt khổ - lúc đó Ngài thực hành và chứng đạt Pháp. Chi khi ấy Ngài mới tự xưng là Phật.

Vì vậy, khi chúng ta chứng đạt Pháp - dù ở bất cứ nơi đâu - chúng ta biết Pháp. Khi biết Pháp, chúng ta nghe được lời Phật dạy, nghe được Pháp ngay tại đó. Khi hiểu Pháp, Phật ở trong tâm chúng ta. Pháp ở trong tâm chúng ta. Những pháp tu đưa đến trí tuệ đều ở trong tâm chúng ta. Chúng ta đã thực hành bằng thân, khẩu và ý. 

Khi nói, Phật, Pháp và Tăng ở trong tâm mình, chúng ta hoàn toàn tin chắc rằng dù mình làm điều thiện hay điều ác ở bất cứ đâu, tất cả đều là vấn đề của sự thật. Bất cứ nơi nào ta làm điều thiện, dù người khác không thấy, dù chẳng ai khen, hoặc người khác có chê bai, đều không vấn đề. Hành động của ta vẫn đúng. Ta thấy rằng cái đúng này phù hợp với sự thật - sự thật mà Đức Phật đã nói là chân thật. Đó là lý do Đức Phật buông bỏ thế gian: Ngài buông bỏ lời khen; Ngài buông bỏ lời chê. Ai chê Ngài, Ngài chấp nhận sự việc như chúng là. Ai khen Ngài, Ngài cũng chấp nhận sự việc là như vậy - vì cả hai thứ ấy chỉ là chuyện của thế gian. Tâm Ngài không lay động. Vì sao? Vì Ngài hiểu khổ. Cả hai điều ấy, nếu Ngài tin theo, đều sẽ làm khổ khởi lên.

Đối với khổ là như vậy: tâm bị kích động. Nó bất an. Nó rối loạn. Dù con đang ngồi, đứng, đi hay nằm, thì cũng chỉ toàn là sự xao động. Đó là khổ. Nguyên nhân nào làm phát sinh khổ? Là không biết sự vật đúng như sự thật của chúng. Vì vậy mà khổ sinh khởi. Và khi khổ sinh khởi, ta lại không biết cách chấm dứt nó. Càng cố dập tắt nó - “Đừng la tôi! Đừng ganh tị với tôi!” - thì căng thẳng càng tăng lên không dừng. “Đừng làm thế với tôi! Đừng nói thế về tôi! Đừng chỉ trích tôi!”, căng thẳng chỉ càng bị kích động mạnh hơn nữa.

Đức Phật biết con đường thực hành dẫn đến sự chấm dứt khổ - nghĩa là chấp nhận sự thật này vào trong tâm, rằng sự việc vốn là như vậy. Tất cả những điều kia đều là chuyện bên ngoài, không phải chuyện bên trong. Sự thật về những gì ta làm, những gì ta nói, những gì ta chủ ý, không ai khác biết cả. Chỉ ta biết trong chính tâm mình. Vì vậy, khi ta biết cách trở thành sakkhibhūto - tự mình làm nhân chứng cho chính mình - Đức Phật tán thán điều đó. Khi người ta nói Ngài tốt, Ngài không bị cuốn theo. Khi họ nói Ngài xấu, Ngài cũng không đánh mất mình. Ngài độc lập theo cách đó. Tốt và xấu là chuyện của thế gian. Khi đã là chuyện của thế gian, thì chúng chỉ là những “đối tượng bận tâm”. Khi bị các đối tượng ấy tác động mà ta lung lay, thì tâm ở trong thế gian. Nó cứ nắm bắt mãi. Đó gọi là không biết con đường thực hành dẫn đến sự chấm dứt khổ  - và điều đó chỉ làm phát sinh thêm khổ.

Vậy nên nếu ta hiểu sự việc theo cách này, nghĩa là ta vẫn chưa thắng được chính mình. Ta vẫn thích thắng người khác hơn - và vì thế ta lại thua chính mình. Nhưng khi ta thắng được chính mình, ta không chỉ thắng chính mình mà còn thắng được người khác; thắng được các đối tượng bận tâm; thắng được sắc, thanh, hương, vị, xúc. Ở đây sư đang nói về những thứ bên ngoài. Nhưng ta có thể lấy những thứ bên ngoài và áp dụng vào bên trong nữa. Ta có thể áp dụng vào bên trong. Có người biết chuyện bên ngoài nhưng không biết chuyện bên trong. Ví dụ, Đức Phật dạy câu: “Quán thân trong thân”. Biết thân thôi thì chưa đủ. Ta phải biết thân trong thân nữa. Ta phải quán thân, rồi quán thân trong thân. Ta phải quán tâm, rồi quán tâm trong tâm nữa. Nếu ta xa lạ với thiền tập, ta sẽ dừng lại ngay đó. Ta sẽ không hiểu nổi câu này. Tại sao phải biết thân? Thân trong thân là gì? Và khi được dạy phải biết tâm, thì tâm đó là gì? Những thứ trong tâm là gì? Ta hoàn toàn không hiểu - bởi vì ta chưa quen với khổ, nguyên nhân của khổ, sự chấm dứt khổ, hay con đường thực hành dẫn đến sự chấm dứt khổ. Ta không chấm dứt những thứ cần chấm dứt để diệt khổ. Ta chỉ quá bận tâm với những thứ không gây ra khổ, với những thứ vốn chẳng “tác hại” gì cả.

Diệu Liên - Lý Thu Linh dịch

Nguồn: In Body & Mind, một trong tám bài pháp thoại từ sách Still, Flowing Water của Đại Trưởng lão Thiền sư Ajahn Chah, Tỳ-kheo Thanissaro dịch từ tiếng Thái sang tiếng Anh.

Chia sẻ: