Trong năm 2010 có hai biến cố đặc biệt thu hút sự chú ý của giới khoa học. Tháng 9.2010, nhà vật lý
học lừng danh Stephen Hawking luận giải một cách chung
cuộc rằng vũ trụ xuất phát từ chân không, vũ trụ phát sinh không cần đến một
đấng sáng tạo. Tháng 12.2010, Cơ quan Quản trị Hàng không và
Không gian NASA thông báo phát hiện của bà Felisa Wolfe-Simon, trong đó người ta
tìm thấy một hình thái mới của sự sống, không giống với cấu trúc mà con người
biết đến.
Hai biến cố khoa học này làm những ai quan tâm không thể
không liên tưởng đến những luận đề cơ bản của Phật giáo trong vũ trụ và thế giới
hiện tượng.
Trong tác phẩm mới xuất bản The Grand Design, nhà vật lý 68 tuổi Stephen Hawking
viết rằng, các lý thuyết vật lý mới nhất cho thấy vũ trụ của chúng ta đã tự hình
thành. Trước khi vũ trụ thành hình thì chỉ là một sự trống rỗng, nhưng tính sáng
tạo nội tại trong cái “Không” đó đã hình thành vũ trụ. Hawking thấy “không cần
thiết” phải có một Thượng đế, một đấng sáng tạo để tạo dựng nên vũ trụ.
Từ một tình trạng không có gì, phi thời gian không gian,
không cần một nguyên nhân ngoại lai, có một sự bùng nổ, phát ra năng lượng và
vật chất. Đó là hiệu ứng
được mệnh danh là “hiệu ứng lượng tử”, xuất phát từ sự tăng giảm không đều của
năng lượng.
Nói tóm gọn, vũ trụ là kết quả của một sự sáng tạo mà không có người sáng tạo.
Với nhận thức này, Hawking đã từ chối có một đấng sáng
tạo vũ trụ. Nhận thức này không dễ chấp nhận tại phương Tây, kể cả trong giới
khoa học vật lý. Lý do không phải là các nhà vật lý kia tin mù quáng nơi một Thượng đế toàn năng mà họ có những
lý lẽ hết sức vững chắc khác. Đó là thế giới của chúng ta quá
kỳ diệu, rõ rệt là vũ trụ được cấu tạo dường như có chủ đích là sẽ có ý thức tồn
tại trong đó. Người ta đã xác định một loạt các thông
số trong Thái dương hệ và thấy rằng chỉ cần một thông số lệch đi một chút là đã
không thể có đời sống loài người trên trái đất.
Mặt trời chỉ cần lớn hơn một chút, thành phần của các hành
tinh chỉ khác đi một chút, không có sự hiện diện của mặt trăng… là không thể có
loài người. Xác suất để ý thức xuất hiện là quá nhỏ, gần như bằng không.
Thế mà vẫn có ý thức cao cấp xuất hiện để chiêm nghiệm ngược lại về vũ trụ.
Một khi đã có một vũ trụ vân hành hoàn hảo như thế, khi có một sự sáng tạo tuyệt
diệu thì cần phải có người sáng tạo có ý thức, hay phải có “Thượng đế”. Thế
nhưng cũng chính các nhà khoa học theo quan niệm sáng
tạo cũng phân vân, nếu có Thượng đế toàn năng thì làm sao lý giải được những
cảnh tàn bạo, bất công trong thế giới của con người. Đó là một
nan đề của môn bản thể học trong vật lý hiện đại.
Nhận thức của Hawking cho rằng vũ trụ xuất phát từ chân
không bằng một sự vận động tự thể. Có sự sáng tạo nhưng không có người sáng tạo.
Nhận thức này phần nào lý giải tính chất kỳ diệu của vũ trụ nhưng không dễ hiểu. Nó khó hiểu ở chỗ là nhận thức này từ chối một tự ngã làm chủ cho
một hành động. Có hành động nhưng không có người hành
động. Nhận thức này tuy xa lạ với phương Tây nhưng nó
là một cách phát biểu của thuyết vô ngã trong đạo Phật.
Biến cố thứ hai trong năm 2010 là bài báo cáo của bà Felisa Wolfe-Simon1 (NASA
Astrobiology Institude, USA) và cộng sự về một cái nhìn khác về hình thái của sự
sống, nhân dịp khám phá một loại vi sinh vật được cấu tạo hoàn toàn khác với
quan niệm hiện nay. Theo các lý thuyết sinh học hiện nay, mọi hình thái hữu cơ
trên trái đất và cả ngoài trái đất chỉ được xây dựng với 6 nguyên tố: carbon,
hydro, nitrogen, oxy, sulfur (lưu huỳnh) và phosphorus (phốt pho). Từ những tế
bào giản đơn nhất, đơn bào, sống trong môi trường hiếm khí hay không có ánh sáng
cho đến chủng loại cao cấp loài người đều chỉ gồm 6 nguyên tố đó mà thôi. Nay
Wolfe-Simon chứng minh rằng đã có sinh vật không chứa phosphorus mà chứa arsenic
(thạch tín).Với arsenic, vi sinh vật này cũng tăng trưởng tương tự như các vi sinh vật
khác.
Phát hiện này xem ra không quan trọng trong đời sống bình
thường, nhưng trong ngành sinh vật học địa cầu và ngoài địa cầu, nó gây “chấn
động mãnh liệt”.
Người ta bừng tỉnh thấy rằng lâu nay ngành sinh học quan niệm
về sự sống một cách hạn hẹp, tự đưa ra hạn chế trong định nghĩa về hình thái của
sự sống. Người ta thấy rằng phải từ bỏ hạn chế đó và
cần tìm hiểu lại sự sống ngay trên trái đất này. Khi
đó, với nghiên cứu về sự sống ngoài hành tinh, người ta hy vọng sẽ mở rộng hơn
tầm nhìn và khám phá những hình thái sống không thể ngờ tới. Thực tế là arsenic hiện hữu nhiều trong những môi trường cực lạnh,
“linh động” hơn phosphorus và vì vậy dễ sinh ra sự sống hơn. Do đó khi
xem arsenic là một nguyên tố của sự sống hữu cơ, người ta có nhiều hy vọng hơn
sẽ tìm thấy sự sống khác trong vũ trụ.
Bài báo cáo về vi sinh vật này tuy có tính chất rất
chuyên môn nhưng thật ra đã tạo nên một niềm triển vọng và phấn khích mới. Đó là
con người chỉ thấy rằng mình chỉ là một hình thái trong vô số hình thái của sự
sống. Điều này làm ta nhớ tới khái niệm “Diệu hữu” trong đạo Phật. Sự tồn tại
(hữu) là vô tận, số lượng của thế giới và của các loài sinh vật, từ đơn giản đến
cao cấp, là vô tận. Có thể con người một ngày kia
sẽ đến chỗ thừa nhận là sự sống có những hình thái hoàn toàn khác hẳn, không
phải chỉ gồm 6 nguyên tố mà nhiều hơn hẳn. Cũng có thể người ta sẽ đến với nhận
thức là tư tưởng và tình cảm cũng là một dạng của sự sống mà “thân” của chúng
không phải là các yếu tố “vật chất” mà là những sóng tương tự như những sóng
điện từ. Cuối cùng khi con người nhận thấy đời sống là nhất thể, và mọi hình
thái của nó, từ vật chất đến phi vật chất, đều là những “pháp” vô ngã, vô
thường, khi đó khoa học tạm gọi là sẽ đồng quy với Phật giáo.
Đồng chủ biên cuộc khảo cứu, giáo sư Paul Davies thuộc Arizona State University
và Viện Sinh học Không gian của NASA, nói với BBC News2: “Vào lúc này chúng ta
không biết sự sống chỉ là một tai nạn ngẫu nhiên xảy ra trên trái đất, hay đó là
một phần của một tiến trình sinh hóa tự nhiên qua đó sự sống xuất hiện ở bất kỳ
đâu có điều kiện trên trái đất”. Davies ủng hộ quan niệm “… sự sống xuất hiện ở
bất kỳ đâu có điều kiện như trái đất” và điều này rất phù hợp với quan niệm
Duyên khởi của đạo Phật, tức là cho rằng hễ có điều kiện như nhau thì sự sống
phát sinh như nhau chứ một hiện tượng không thể xuất hiện “ngẫu nhiên” một lần
rồi thôi.
Hai biến cố kể trên, một bên thuộc phạm vi vật lý lý thuyết, bên kia của vi sinh vật, có một ý nghĩa
thú vị ở đây. Nhận thức của Hawking trùng hợp với thuyết “Chân không” và Vô ngã,
còn phát hiện của Wolfe-Simon làm ta liên tưởng đến tính “Diệu hữu” và duyên
khởi của đạo Phật.
Chân không-Diệu hữu vốn là vấn đề của vũ trụ quan của Phật
giáo.
Theo đó, mọi hiện tượng đều xuất phát một cách nội tại từ “Không”, không do tác
nhân bên ngoài. Chúng xuất hiện trong thế gian và tuân thủ
nguyên lý Duyên khởi, đủ điều kiện thì sinh, đủ điều kiện thì diệt.
Các hiện tượng đó không ai làm chủ nhân, chúng làm tiền đề cho
nhau để sinh và diệt. Khi sinh thì sinh từ chân không,
khi diệt thì không còn chút bóng hình lưu lại. Các hiện tượng, mà trong
đạo Phật gọi là “pháp”, không chịu sự hạn chế nào cả, không có ai lèo lái chúng
cả. Khi đủ điều kiện thì mọi hình thái của sự sống đều khả dĩ,
khả năng xuất hiện của chúng là vô tận, “bất khả tư nghì”.
Diệu hữu bao trùm mọi hiện tượng, vật lý cũng như tâm lý, nằm ngoài khả năng suy
luận của con người chúng ta. Cụ thể, khi nói về con người thì đó là một
tổng thể gồm hai mặt tâm lý và vật lý với năm yếu tố mà ta gọi là Ngũ uẩn (sắc
thọ tưởng hành thức). Năm yếu tố đó vận hành vô chủ.
Những phát hiện của khoa học làm chúng ta kinh ngạc về tri
kiến của Phật và các vị Tổ. Các vị đã phát hiện những quy luật của vũ trụ không
bằng phép nghiên cứu thực nghiệm mà bằng trực giác trong một dạng tâm thức phi
thường của thiền định. Qua thời gian,
thực tế cho thấy các phát hiện của khoa học không hề bác bỏ vũ trụ quan Phật
giáo mà ngược lại, chúng trùng hợp một cách kỳ lạ. Tuy
nhiên chúng ta cần tránh một thái độ, đó là xem khoa học như thước đo đúng sai
đối với nhận thức luận Phật giáo. Lý do là Phật giáo chủ yếu nhận thức về
hoạt động của tâm, trong lúc khoa học vật lý hay sinh học thiên về vật chất. Tất
nhiên Phật giáo xem tâm-vật nằm chung
trong một thể thống nhất và mặt khác, khoa học vật lý hiện đại cũng phải thừa
nhận vai trò của người quan sát (tức là vai trò của tâm) trong mọi thí nghiệm.
Nhưng phải nói phạm vi nhận thức giữa khoa học và Phật
giáo rất khác nhau. Một điều mà ta không quên nữa là Phật giáo nhận thức thế
giới với mục đích thoát khổ, thoát khỏi sự ràng buộc của nó bằng các phương pháp
tu dưỡng tâm. Còn nhà vật lý hay sinh học chỉ nhận lại ở sự nhận thức.
Vì vậy, khi so sánh Phật giáo và khoa học, tuy có nhiều thú vị và hứng khởi, ta
cần biết giới hạn của nó.
Chân không-Diệu hữu là một chìa khóa để hiểu nhận thức luận
về bản thể và hiện tượng của Phật giáo.
Vì mọi hiện tượng xuất phát từ “Không” nên nó không có một bản
chất trường tồn và riêng biệt, đó là thuyết Vô ngã. Chỉ có
Ngũ uẩn đang vận hành, không có người vận hành chúng. Tương tự, Hawking
cho rằng có sự sáng tạo nhưng không có ai sáng tạo cả. Thuyết Vô ngã khó hiểu
cho những ai mới làm quen với đạo Phật. Cũng thế, vũ trụ tự sáng tạo và sáng tạo
một cách tuyệt diệu, nhưng không có đấng sáng tạo. Đó là điều cũng khó hiểu cho nhiều người phương Tây.
Hawking chứng minh vũ trụ xuất phát từ cái “Không”, ông bác
bỏ sự cần thiết của một Thượng đế nhưng có lẽ ông không biết “Không” là gì. Là một nhà vật lý,
ông khó có thể biết hơn. Thế nhưng lại đến phiên ta kinh ngạc về khoa học vật lý. Dù
tự hạn chế mình trong lĩnh vực vật chất, vật lý đã đi đến tận cùng biên giới của
vật chất, gõ cửa ngành bản thể học và gần như chạm đến “chân lý tuyệt đối” của
đạo Phật. Vị trí của Hawking làm ta nghĩ đến luận sư Long Thọ, cả hai vị đều cho
rằng “Không” là nguồn gốc của muôn vật, nhưng cả hai đến từ hai chân trời khác
nhau.
Phật và các vị Tổ Phật giáo biết “Không” là gì bằng trực quan
nhưng không miêu tả nhận biết của mình.Tính Không thuộc về một lĩnh vực mà ngôn
ngữ không diễn bày được. Cũng như thế trong
vật lý lượng tử, người ta thấy ngôn ngữ và cách suy luận thông thường không còn
thích hợp. Giữa Phật giáo và khoa học, sự trùng hợp rất
lớn mà sự khác biệt cũng rất lớn.
Nhà vật lý tin rằng có một vụ “nổ ban đầu” (Big Bang) cách
đây khoảng 14 tỉ năm để sinh ra vũ trụ vật lý.
Thiền giả thấy có một sự “bùng nổ” trong tâm xảy ra trong từng
sát-na. Đó là cách nói gọn nhất về sự khác biệt giữa Phật giáo và khoa học.
Nguyễn Tường Bách
Theo PSN